Koninginnegracht

Bijna viert de Bank van Nederlandse Gemeenten (BNG) haar honderd jarig bestaan. Dit jaar is het precies honderd jaar geleden dat de in Groningen geboren joodse schilder Jozef Israëls in Den Haag overleed. Wat heeft dat nu met elkaar te maken?

Koninginnegracht 1

Koninginnegracht hoek Houtweg

Deze opvallende witte betonnen kolos, rond 1980 gebouwd naar ontwerp van architect Becka, staat aan de Koninginnegracht op de hoek met de Houtweg. De architect heeft zijn inspiratie  gehaald uit de bebouwing in de directe omgeving.

Sinds 1982 is in dit gebouw de BNG gevestigd.

Ooit woonden op deze plek aan de gracht kunstenaars die er wereldberoemde meesterwerken maakten.

Op nummer 6 stond hier het huis van Andreas Schelfhout (1787-1870).
Deze schilder werd beroemd om zijn ijsgezichten, bijgenaamd “Schelfhoutjes”.

Tekening Koninginnegracht

Plattegrond van te bouwen panden Kongracht (HGA)

Het raam van de meester
Schelfhout woonde eerst op de Zuidwal en genoot van een vrij uitzicht totdat aan de overkant van het water het hofje Om en Bij werd gebouwd.
In het verlengde van de Prinsessegracht, bekend om zijn 11 “gouden” percelen, gaf de gemeente, langs het kanaal dat in de jaren ’30 van de 19e eeuw werd gegraven, grond uit. Dit gedeelte had nog een landelijk karakter en werd Koninginnegracht genoemd naar Wilhelmina van Pruisen (1772-1837), de vrouw van Koning Willem I. De bedoeling was dat er op deze strook ook “deftig” werd gebouwd. Toen Schelfhout rond 1840 hier grond van de gemeente kocht (nr. 6 op de tekening), liet hij een speciale clausule in de verkoopakte opnemen. Er mocht aan de noordwestzijde van zijn grond niets gebouwd worden dat hoger was dan het raam in het atelier dat hij achter in de tuin op zijn koetshuis liet bouwen. Het raam gaf uitzicht over de tuinmuur van het aangrenzende pand en liet het noorderlicht binnen. Schelfhout bleef er tot zijn dood in wonen. Tussen 1845 en 1855 ontstonden zijn beste werken. In die tijd werd hij ook lid van het Schilderkundig Genootschap Pulchri Studio. Koningin Sophie, de 1e vrouw van Koning Willem III, kwam zijn atelier veelvuldig bezoeken.

Nadat Schelfhout was overleden, huurde Jozef Israëls dit huis voor 3 jaar en kocht later de woning op nr. 2 dat nog ruimer was.

Jozef en Isaac

Jozef en Isaac Israëls (HGA)

Jozef Israëls (1824-1911) werd geboren Groningen en vertrok op 18 jarige leeftijd naar Amsterdam waar hij onder andere les kreeg van Jan Willem Pieneman.
Israëls kwam in 1871 samen met zijn vrouw en twee kinderen uit Amsterdam waar zij ook een grachtenpand bewoonden. Zijn echtgenote, Aleida Schaap, was dolgelukkig met de nieuwe woning. Zij schreef aan een kennis: “…toen we in Den Haag waren gaan wonen dachten we dat we in de Hemel waren gearriveerd…” .
Israëls liet het koetshuis van zijn woning op nr. 2 verbouwen tot een groot atelier met daaronder een biljartruimte wat later voor zijn zoon Isaac als atelier ingericht zou worden.
Onze stad, met bekende kunsthandelaren als Goupil binnen de grenzen, was in die tijd het centrum van de kunst. Aan de Koninginnegracht was het een komen en gaan van schilders, schrijvers, kunsthandelaren en kunstliefhebbers. Israëls kon in alle rust in zijn atelier werken want zijn vrouw hield zich bezig met de verkoop van de schildrijen. Zo werd hij een van de voornaamste Nederlandse schilders uit de Haagse School. Daarnaast maakte hij ook etsen en lithografieën en schreef hij reisverslagen. Met de ook in Groningen geboren en naar Den Haag verhuisde schilder Hendrik Willem Mesdag (1831-1915) sloot hij een warme vriendschap. Samen waren ze betrokken bij de oprichting van de Hollandse Tekenmaatschappij in 1876 en speelden ze ook een belangrijke rol in Pulchri.

Tekening Isaac

Kon.gracht in spiegelbeeld (HGA)

Isaac Lazarus Israëls (1865-1934) werd geboren in Amsterdam, nam tekenles aan de tekenacademie aan de Prinsessegracht en werd verder door zijn vader opgeleid. Jozef hoopte dat Isaac een betere schilder dan hijzelf zou worden. Bijgaande tekening maakte Isaac in 1880, kijkend in het spionnetje van hun huis aan de gracht. Hoewel hij zich later in Amsterdam vestigde en daar één van de Amsterdamse Impressionisten werd, kwam hij nog regelmatig naar Den Haag om daar in zijn atelier te schilderen. In de Botanische Acclimatietuin (de dierentuin) aan de overkant deed hij vaak inspiratie op. Na de dood van zijn vader gebruikte hij diens atelier. Maar hij verbleef ook in Parijs en Londen waar hij ook ateliers bezat. In de tussentijd vond zijn werk in Den Haag tijdens verkooptentoonstellingen gretig aftrek. Op een donderdag in oktober 1934 liep hij in gedachten verzonken op de Prinsessegracht tegen een auto. Eerst leek zijn letsel wel mee te vallen aangezien hij zelf nog naar huis kon lopen. Maar de zondag erna overleed hij aan inwendige bloedingen.

Op dit filmpje, opgenomen door een bewoner van huisnummer 7, is te zien hoe de huizen aan de gracht er in 1945 uitzagen. 

Eind jaren ’70 zijn deze panden, ondanks hevig protest van de buurtbewoners, gesloopt.
Nu staat er dus het gebouw van de BNG. Ter gelegenheid van haar 50-jarig bestaan heeft zij in 1964 de Stichting Cultuurfonds BNG  in het leven geroepen Dit fonds is de hoofdsponsor van de prijs voor de Beste Erfgoedgemeente van Nederland. In 2010 werd Dordrecht de winnaar van deze jaarlijkse prijs. Wie in Dordrecht gaat kijken ziet dat er in het oude centrum veel is gerestaureerd. Het meeste ziet er gewoon oud uit, behalve een groot grijs betonnen gebouw van V&D.

standbeeld

standbeeld Jozef Israëls

Dit standbeeld staat in Groningen waar Jozef Israëls de eerste zeventien jaar van zijn leven heeft gewoond. Bij ons in Den Haag, waar hij veertig jaar heeft gewoond, herinnert, behalve twee straatnamen, niets aan hem. Misschien is het mogelijk om op de gevel van de DNB, die hetzelfde huisnummer heeft als Jozef Israëls, een gedenkplaat aan te brengen?

Dordrecht heeft ook een rondvaartboot. Langs de kademuren heeft men schilderijen van diverse meesters aangebracht, zoals Jan van Goyen en de schilders van de Haagse School.

Is dit ook niet iets voor onze rondvaartboten als straks de Dr. Kuyperdam voor doorvaart geschikt is gemaakt?
Het zou leuk zijn als straks de gidsen bij het voorbijvaren de namen van deze beroemde ex-bewoners zouden noemen, zodat zij tenmiste op het water voortleven. Zij vormen immers een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van onze stad.

Hieronder nog wat kunstwerken. 

winterstafereel

Een Schelfhoutje

Andreas Schelfhout

Winter met schaatsers, arrenslede en koek-en-zopie (1850)

schilderij van Jozef Israëls

Garnalenvisser, Jozef Israëls

schilderij van Mesdag

Terugkeer van de Visvangst, Mesdag

schilderij van Isaac Israëls

Jonge vrouw, Isaac Israëls (1917)

(Isaac heeft hier voor de achtergrond het schilderij “Zonnebloemen” van Van Gogh (1853-1890) tegen de achterwand bevestigd.)

9 thoughts on “Koninginnegracht

  1. Bedankt voor de aanvullende informatie.
    Hoe luidt de titel van het boek?
    Ik blijf hopen dat de BNG een blijvende herinnering aan de gevel zal plaatsen.

  2. In het boek van Cyp Quarles van Ufford zijn nog veel meer details te vinden over Koninginnegracht 6 en de bewoners, van en met Andreas I.
    Het blijft natuurlijk jammer dat de panden moesten wijken voor wat er nu staat.

  3. @Inge De Dr. Kuyperdam hoeft er dus niet uit (te duur).
    Wij varen als Willemsvaart vanuit de stad naar Scheveningen langs het Josef Israëlplein.. (jawel door de Schildersbuurt) en zullen met ingang van het 4e seizoen (maart 2012) (naast de verhalen over Koning Willem I, Copes van Cattenburch en George Maduro ook volop aandacht gaan besteden aan het door jou opgeschreven verhaal (en de aanvullingen in de vele reacties) .

  4. Aleida, komend uit Amsterdam, vond dus Den Haag De Hemel.
    Opmerkelijk is dat zoon Isaac in 1885 een omgekeerde beweging heeft gemaakt..
    Al lezend komt bij mij nu het beeld naar voren dat Isaac onheus door zijn ouders werd behandeld. Isaac is min of meer gevlucht.

    John Sillevis heeft zijn afscheidstentoonstelling aan vader en zoon gewijd.
    Uit het pdf-document, te vinden door “voltooid of niet voltooid” te googelen:

    ‘Dat Isaac vroeger heel knap was, – dat hij in de laatste jaren niets meer kan of kent, dit staat als een paal boven water.’ Dit schreef de moeder van Isaac Israëls over haar 23-jarige zoon in een brief aan Albert Verwey in december 1888. En of dat nog niet genoeg was, voegde ze er aan toe dat ook
    haar man hem een ‘ongelukkig mensch’, en als een ‘idioot’ beschouwde. De reden was: hij schilderde niet zoals zijn vader, maar als ‘een krankzinnige die visioenen schildert!’

  5. @Chris
    Een eeuw schilderkunst, begonnen met Schelfhout in 1840 en eindigende met de tragische dood van Isaac in 1934…..
    Hoe komt het toch dat we daar zo mee omgesprongen zijn?
    Bijna 80 jaar later weet niemand er meer van.
    Natuurlijk vind ik het goed als je het op je rondvaarten gebruikt; iedere Hagenaar moet dit toch weten.

    Iedereen trouwens bedankt voor de mooie woorden.

  6. Prachtig artikel, zeer informatief.
    Over dat ongeluk van Isaac Israëls vond ik het volgende in een courant van 10 october 1934.
    Wat een brute pech… (gebouw Rode Kruis, auto arts)

    DE DOOD VAN ISAAC ISRAELS.
    Hoe het ongeluk gebeurde.
    Het Vaderl. meldt nog de volgende bijzonderheden
    betreffende het overlijden van
    Isaac Israels.
    Toen Isaac Israels Dnderdagavond in gedachten
    verzonken op de Princessegracht te
    Den Haag liep te wandelen is hij, ter hoogte
    van het Roode Kruis achter de boomen te
    voorschijn komend, door een doktersauto
    aangereden. De dokter, hoewel sterk remmend,
    kon de aanrijding niet voorkomen.
    Israels bleek een wondje aan het achterhoofd
    te hebben en ofschoon de dokter aanbood
    om hulp te bieden en hem thuis te
    brengen, weigerde hij dit beslist. Hij wenschte
    ook geen politie-bemoeiingen en is zelf
    naar zijn huis op de Koninginnegracht geloopen

  7. Prachtige post weer, Inge!
    Die BNG heeft een eigen pinautomaat. Wat vreemd is voor een bank die bv. een zwembad voor een gemeente financiert. Het lijkt een beetje op de enige pinautomaat in Vaticaanstaad. Alleen kun je hier niet je bonnetje in het Latijn laten uitprinten!

    Er zijn nog twee (semi)openbare plekken waar je Israels in de stad kunt vinden: hotel Des Indes heeft er een hangen op de begane grond, naast de rechter lift. De vraag is, of hij echt is natuurlijk.
    En vader Joseph Israels heeft een opvallend mooie deksteen op de Joodse begraafplaats aan de Scheveningseweg. Isaac heeft zich laten cremeren in 1934 overigens, iets wat toen modern was (net als Couperus 1923 en Douwes Dekker 1887), maar toch opmerkelijk en ongebruikelijk in het Jodendom.

  8. Ik keek al met veel verdriet naar dat witte gebouw.. nu doet het nog meer pijn.. Dierentuin weg en prachtig rijtje ook.

    Dit is nu het lelijkste stuk van de gracht en dat is heel jammer.

    Verhaal kende ik trouwens -eerlijk is eerlijk- absoluut niet en ga ik -met je goedvinden- gebruiken tijdens de Willemsvaarten.. Dank !!

  9. Wat een interessant verhaal! Ik ga nu zeker anders kijken naar het ontzettende lelijke witte gebouw. Het wordt er wat mooier door gekleurd.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *


9 − 5 =

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>