Schoolmelk en melkfabrieken in Den Haag

melk 003

Loosduinseweg, voormalige melkfabriek van Van Grieken (foto Jan Fokkema)

Het leven van een baby vangt aan met melk. Eerst moedermelk en daarna uit een flesje. Dan warme melk en suiker over je Ligakoeken. En na een aantal jaartjes de schoolmelk.

Zuivelfabrieken
Lang geleden fabriceerden boeren zelf hun kaas en boter. De comsumptiemelk brengen zij zelf naar het dorp en de (toen nog kleinere) stad. De sterke groei van de steden en technische en hygiënische (koeling) ontwikkelingen leiden in het laatste kwart van de 19e eeuw tot zuivelfabrieken. Bekende melkfabrieken in de Haagse regio zijn onder meer De Sierkan, De Landbouw, De Residentie Melkinrichting (RMI), De Hanze, De Centrale, Leerdam, Van Grieken (Voor Gezonden en Zieken, Melk van Van Grieken) en Menken. Die fabrieken leiden weer tot de daarmee verbonden melkwinkels, melksalons en melkventers. Daarnaast blijven nog lange tijd kleine zelfstandige melkwinkels met hun bezorgers bestaan.

Melkinrichting De Landbouw
Van alle voormalige melkfabrieken is de Sierkan nog het langst in het geheugen gebleven. Mede dankzij de tegelplateaus (koningin Emmaplein, Beeklaan en diverse andere), die vandaag de dag nog te bewonderen zijn. Minder bekend is Melkinrichting De Landbouw. De fabriek stond aan de Gedempte Burgwal 16-18. Aan de straatzijde zit een luxe melkwinkel annex melksalon. Ook voor in de Keizerstraat, gezien vanaf de boulevard, komt zo’n luxe vestiging. De deftige melksalons doen niet onder voor de luxe tearooms van Lensvelt Nicola (Tournooiveld) en Krul (Noordeinde). Daarnaast heeft De Landbouw ook nog eenvoudiger filialen. Opvallend is de vestiging aan de Beeklaan hoek Stephensonstraat. Op het fraaie tegelplateau is onder meer een boer te zien die een koe melkt. Het kunstwerk is afkomstig van de bekende Haagse plateelbakkerij Rozenburg. In de jaren dertig ging De Landbouw failliet. Via De Nieuwe Landbouw maakt men een doorstart. Wel staat de fabriek nu – tot definitief het doek valt – aan de Noord West Buitensingel.

melk 005

Beeklaan, voormalige melkwinkel De Landbouw met tegeltableau (foto Jan Fokkema)

Schoolmelk
Op een zeker moment wordt melk als zeer gezond beschouwd. Voor de oorlog begint men dan ook in Rotterdam met schoolmelk. Na de oorlog worden bijna alle leerlingen daarmee geconfronteerd. De schoolmelk werd aangeleverd in ijzeren kratten en glazen flesjes. De krat krijgt een plaats naast de verwarming. Ikzelf ben geen liefhebber. Ze wordt lauw en smaakt als gekookte melk. Het product is bovendien erg vet en er komt een vetlaagje op, dat je moet opdrinken. Ondanks mijn lichte walging krijg ik als kleinste van de klas dikwijls nog een overgebleven flesje. Het is voor een zesdeklasser overigens een hele eer als je de melkkratjes over de verschillende klassen mag verspreiden. Helaas valt die taak vaak toe aan hyperactieve Henkie (het begrip ADHD is nog niet uitgevonden), zodat hij zijn energie kwijt kan.

melk 004

Beeklaan, zijgevel voormalige melkwinkel De Landbouw (foto Jan Fokkema)

Transvaalwijk
In en rond de Transvaalwijk stonden twee melkfabrieken. Aan de Marktweg vlak bij het Veluweplein staat melkfabriek Leerdam. Vanwege de overlast (herrie, glasscherven) moet de fabriek verhuizen naar de Plaspoelpolder. De andere melkfabriek is die van Van Grieken aan de Loosduinseweg vlak bij de Paul Krugerlaan. Daar sta je met je neus tegen de ruiten en aanschouw je de vulmachine van de melkflessen. Een lange rij witte soldaatjes waaraan geen einde lijkt te komen. Naast de ”gewone” melkboeren zitten er twee filialen van de Sierkan in de wijk: de Kaapstraat en het Paul Krugerplein.

Reclame voor melk- en melkproducten
Naast de schoolmelk wordt het gebruik van melk verder gestimuleerd in Nederland. Denk maar eens aan de Melkbrigadiers en Joris Driepunter (Ach moet het, drie glazen melk per dag, dat doet het). En natuurlijk de reclamekreten: Melk is goed voor elk, Melk moet, Met Melk meer mans en Melk de witte motor (koffie is de bruine motor klinkt het op het werk). Tegenwoordig plaatst men vraagtekens bij de gezondheid van melk. Schoolmelk wordt nog maar door een klein deel van de leerlingen gedronken.

3974 getoond, 415 bekeken

4 thoughts on “Schoolmelk en melkfabrieken in Den Haag

  1. In 1964 zat ik op de kleuterschool in het Bezuidenhiout (Johannes Post) en ik herinner me in het eerste jaar nog goed de flesjes schoolmelk in de metalen kratjes. En met zilveralumimium doppen die werden bewaard voor de handenarbeid. In het tweede jaar van de kleuterschool, dus in 1965, waren de flesjes weg en kregen we blauwe kartonnen driiehoekjes met melk met een rietje. De kartonnetjes zaten ingenieus gestapeld in speciale plastic kratten. Ook deze melk was niet echt lekker en vaak lauw. De volle driehoekjes waren berucht dat ze na school door jongens tegen muren werden gegooid en uiteenspatten. Bwang!

  2. Wat een leuk artikel .Ik kende de namen nog van de melkfabrieken,mijn vader was ook melkboer in Den Haag.En over de schoolmelk ja die drink ik ook vond het alleen niet lekker in de winter . dan stonden ze naast de kachel op school. ze waren dan half lauw..smerig gewoon maar je moest het wel opdrinken.

    1. Dag Henny,
      In jouw reactie lees ik dat je vader ook melkboer is geweest.
      Zou je me s.v.p. een mailtje willen sturen dan kan ik je hierover wat vragen stellen.
      Mvg
      Sjaak

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *